1 - Ses Bilgisi
İçindekiler 19
- Bölüm 1 — Ünlülerle İlgili Ses Olayları
- 1. Giriş: Türkçedeki Sesler
- 2. Ünlü Daralması
- 3. Ünlü Değişimi
- 4. Ünlü Düşmesi
- 5. Ünlü Aşınması
- 6. Ünlü Türemesi
- Bölüm 1 Özeti
- Bölüm 2 — Ünsüzlerle İlgili Ses Olayları
- 7. Ünsüz Benzeşmesi (Ünsüz Sertleşmesi)
- 8. Ünsüz Yumuşaması (Ünsüz Değişimi)
- 9. Ünsüz Düşmesi
- 10. Ünsüz Türemesi (Ünsüz İkizleşmesi)
- 11. N–M Değişimi (N–B Çatışması)
- 12. Kaynaştırma Ünsüzleri
- 13. Ulama
- 14. Büyük Ünlü Uyumu (BÜU)
- 15. Küçük Ünlü Uyumu (KÜU)
- Bölüm 2 Özeti
Bölüm 1 — Ünlülerle İlgili Ses Olayları
1. Giriş: Türkçedeki Sesler
Ses bilgisinden sınavda genelde 1 soru gelir. TYT'de son iki yıl sorulmadı ama bu sorulmayacağı anlamına gelmez. Ses olaylarını çözmek için önce seslerin özelliklerini bilmek gerekir. Ayrıca ses bilgisi kuralına uymamak aynı zamanda bir yazım yanlışıdır.
Alfabe: 29 harf = 8 ünlü + 21 ünsüz
- Ünlüler (sesli): a, e, ı, i, o, ö, u, ü
- Ünsüzler (sessiz): b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z
Ünlülerin özellikleri
| Özellik | Ünlüler | Akılda tutma ipucu |
|---|---|---|
| Kalın | a, ı, o, u | Noktasızlar |
| İnce | e, i, ö, ü | e + üstü noktalılar |
| Düz | a, e, ı, i | Dudak yuvarlanmaz |
| Yuvarlak | o, ö, u, ü | Dudak yuvarlanır |
| Geniş | a, e, o, ö | Ağız geniş açılır |
| Dar | ı, i, u, ü | Ağız az açılır |
Geniş/dar ayrımı özellikle önemli: ünlü daralması doğrudan buna dayanır.
Ünsüzlerin özellikleri
| Özellik | Ünsüzler | Not |
|---|---|---|
| Sert | f, s, t, k, ç, ş, h, p | "FıSTıKÇı ŞaHaP" — ünsüz benzeşmesinde kullanılır |
| Yumuşak | Geriye kalan ünsüzler | |
| Sürekli | f, s, ş, h, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z | Ses uzatılabilir |
| Süreksiz | p, ç, t, k, b, c, d, g | Ses patlayarak çıkar |
2. Ünlü Daralması
Fiilin sonu a / e geniş ünlüsüyle bitiyorsa ve üzerine -yor eki gelirse, bu a / e dar ünlülerden birine (ı, i, u, ü) dönüşür. En çok soru gelen olay budur: ya doğrudan cevap olur ya da mutlaka şıklarda yer alır.
Yöntem: Kelimeyi görünce hemen mastar haline aç. "Başlıyor" → başla-mak → başla + yor → başlıyor. Sondaki a, ı'ya daralmış. Mastar, fiilin -mak / -mek ekli halidir, yani fiilin sözlükte geçtiği hali: gelmek, başlamak, izlemek, demek gibi. Bu ekler fiile "yapma işi" anlamı katar. "mastar haline aç" diye kastedilen şu: kelimeyi sonuna -mak / -mek koyup fiil köküne geri götürüyorsun, sonra o kökün hangi harfle bittiğine bakıyorsun. başlıyor → başlamak → kök "başla-", sonu a ile bitiyor. -yor gelince a, ı'ya dönmüş, yani daralma var. seviyor → sevmek → kök "sev-", sonu v ile bitiyor. Ortadaki i dışarıdan gelmiş, yani daralma yok. Kısacası mastar burada bir kontrol aracı. Mastardan -mak / -mek'i atınca kalan kök a ya da e ile bitiyorsa ve üzerine -yor gelmişse, ünlü daralması vardır.
a) -yor ekinin daraltıcı etkisi
| Fiil kökü | -yor almış hali | Daralma |
|---|---|---|
| başla- | başlıyor | a → ı |
| oyna- | oynuyor | a → u |
| planla- | planlıyor | a → ı |
| izle- | izliyor | e → i |
| gözle- | gözlüyor | e → ü |
| de- | diyor | e → i |
| kokla- | kokluyor | a → u |
| sakla- / dile- | saklıyor / diliyor | a → ı, e → i |
| kutla- / bekle- / ağla- | kutluyor / bekliyor / ağlıyor | a → u, e → i, a → ı |
b) Olumsuzluk eki -ma / -me + -yor
Olumsuzluk eki -ma / -me'dir (-mı / -mi soru ekidir, karıştırma). Olumsuzluk ekinden sonra -yor geliyorsa kesinlikle daralma vardır — fiilin sonunun a/e ile bitip bitmemesi önemli değil.
- gel-me-yor → gelmiyor
- sev-me-yor → sevmiyor
- bil-me-yor → bilmiyor
- yaz-ma-yor → yazmıyor
c) Daralma OLMAYAN durumlar (tuzak!)
Fiilin sonu ünsüzle bitiyorsa -yor geldiğinde araya yardımcı (bağlayıcı) ünlü girer. Bu bir dönüşüm değil, dışarıdan gelen sestir → daralma yok.
| Fiil | -yor almış hali | Neden daralma yok? |
|---|---|---|
| sev- | seviyor | "seve-" diye bir fiil yok; i yardımcı ünlü |
| bak- | bakıyor | ı yardımcı ünlü |
| dur- | duruyor | "dura-" diye fiil yok |
| geç- | geçiyor | "geçe-" diye fiil yok |
| üz- / yüz- | üzüyor / yüzüyor | ü yardımcı ünlü |
Karşılaştır: seviyor (daralma yok) ↔ sevmiyor (daralma var, olumsuzluk eki yüzünden).
d) Y kaynaştırma sesinin daraltıcı etkisi
Daralmayı ararken sadece -yor'a bakma. de- ve ye- fiillerine y ile başlayan ek gelince e, i'ye daralır.
- de- → diyen, diye, diyelim, diyecek
- ye- → yiyen, yiyelim, yiyince, yiyip
- ne + ye → niye
"Dimek" ya da "yimek" diye fiil yoktur; fiiller demek ve yemek'tir, bu yüzden bu örneklerde daralma vardır.
İstisna: deyip ve deyince sözcüklerinde daralma yoktur. "Diyip / diyince" yazmak hem kural ihlali hem yazım yanlışıdır.
3. Ünlü Değişimi
Türkçede ünlü değişimi yalnızca iki sözcükte vardır: ben ve sen (1. ve 2. tekil kişi zamirleri). Yönelme hal eki (-a/-e) alınca e, a'ya dönüşür.
- ben + e → bana
- sen + e → sana
Bazı kaynaklarda ve soru köklerinde "kökte ünlü değişimi" olarak da geçer; aynı şeydir, çünkü ben ve sen zaten kök halindedir.
4. Ünlü Düşmesi
İkinci hecesinde dar ünlü (ı, i, u, ü) bulunan bazı sözcükler ek aldığında ya da başka sözcükle birleştiğinde bu ünlüyü kaybeder. Soruda sadece düşmeyi bulmak yetmez; düşmenin sebebi de sorulabilir. Üç sebep vardır: çekim eki, yapım eki, birleşme.
a) Çekim eki alırken
Çekim eki sözcüğün anlamını ve yapısını değiştirmez (örn. iyelik eki). İkinci hecesinde dar ünlü olan sözcük ünlüyle başlayan bir çekim eki alınca o dar ünlü düşer.
| Sözcük | Ek almış hali |
|---|---|
| fikir | fikri (onun fikri) |
| kısım | kısmı |
| oğul | oğlu |
| nesil | nesli |
| bağır | bağrım |
| beniz (surat, çehre) | benzimiz |
| gönül | gönlüm |
| burun | burnu |
İstisnalar (kaideyi bozmayanlar):
- Bazı sözcüklerde dar ünlü düşmez: umudum (umdum değil), oyunu.
- İkilemelerde ünlü düşmez: ağız ağıza, burun buruna, oğuldan oğula, devirden devire. Normalde "ağzı" olur ama ikilemede "ağız ağıza" kalır.
- içeri, dışarı, ileri, şura, bura, ora, yukarı, aşağı ek aldığında sonlarındaki ünlü düşmez: içeride, dışarıdan, ileride, şuradan, burada, orada, yukarıda, aşağıda. "İçerde, ilerde, burda" yanlıştır (yazım yanlışı sorusunda da çıkar).
b) Yapım eki alırken (türetilirken)
Sözcük yapım eki alıp yeni sözcük türetilirken ünlü kaybedebilir. Soru kökünde "hangisinde ünlü düşmesinin sebebi diğerlerinden farklıdır?" şeklinde gelebilir. Bu sözcüklerin hepsi sorularda çıkabilir.
| Asıl sözcük | Türemiş sözcük | Not |
|---|---|---|
| kara + -ar- | kararmak | Geçen yılın zorlanan örneği |
| çevirmek | çevre | ÖSYM'nin sevdiği sözcük |
| sızı + -la- | sızlamak | |
| buyurmak | buyruk | |
| uyumak | uyku | |
| devirmek | devrilmek | |
| kavuşmak | kavşak | Yolların kavuştuğu yer |
| besi + -le- | beslemek | |
| sıyırmak | sıyrık | |
| bükülmek | büklüm | |
| ayırmak | ayrıntı | |
| sarı + -ar- | sararmak | |
| yanılmak | yanlış | |
| oyun + -a- | oynamak | |
| tasarı + -la- | tasarlamak | |
| koku + -la- | koklamak | |
| ileri + -le- | ilerlemek |
Dikkat: dilenci ve öğrenci sözcüklerinde düşen ünlü köke değil, yapım ekine aittir: dilen-ici → dilenci, öğren-ici → öğrenci.
c) Birleşme sırasında
Özellikle "etmek, olmak" yardımcı fiilleriyle kurulan birleşik fiillerde ve birleşik sözcüklerde görülür.
| Ayrı hali | Birleşmiş hali |
|---|---|
| zulüm etmek | zulmetmek |
| seyir etmek | seyretmek |
| kayıt olmak | kaydolmak ("kayıt oldum" yanlış) |
| akis etmek | aksetmek |
| sabır etmek | sabretmek |
| keşif etmek | keşfetmek |
| kayın ana | kaynana |
| pazar ertesi | pazartesi (e ve r düşer: hem ünlü hem ünsüz düşmesi) |
| pek iyi | peki (i ve y düşer: hem ünlü hem ünsüz düşmesi) |
Zor kaynaklarda çıkan iki sözcük:
- gözyaşlarım: gözyaşı + -larım → ı düşer (çekim eki yüzünden).
- zeytinyağlı: zeytinyağı + -lı → ı düşer (-lı yapım eki yüzünden).
5. Ünlü Aşınması
Birleşme sırasında, ilk sözcük ünlüyle bitip ikinci sözcük ünlüyle başlarsa yan yana gelen iki ünlüden biri düşer. "İki cambaz bir ipte oynamaz": baskın olan kalır, diğeri gider.
| Birleşen sözcükler | Sonuç | Düşen ünlü |
|---|---|---|
| cuma + ertesi | cumartesi | e |
| ne + asıl | nasıl | e |
| bu + arada | burada | u |
| ne + için | niçin | e |
| sütlü + aş | sütlaç | ü (ayrıca ş → ç) |
| güllü + aş | güllaç | ü (ayrıca ş → ç) |
| kahve + altı | kahvaltı | e |
Sınav taktiği: Her ünlü aşınması aynı zamanda bir ünlü düşmesidir. Şıklarda "ünlü aşınması" yoksa ve sözcük bu türdense ünlü düşmesini işaretle.
6. Ünlü Türemesi
Bir sözcük ek ya da başka sözcükle birleşirken, ne sözcüğe ne eke ait olan bir ünlü ortaya çıkar. Genellikle tek heceli sözcüklere -cık / -cik eki gelince görülür.
a) -cık / -cik eki ile
- az + cık → azıcık (ı türedi)
- genç + cik → gencecik (e türedi)
- dar + cık → daracık (a türedi)
b) Pekiştirme yapılırken
- yap yalnız değil → yapayalnız
- sap sağlam değil → sapasağlam
- çep çevre değil → çepeçevre
- güp gündüz değil → güpegündüz
- düp düz değil → düpedüz
Pekiştirmelerdeki araya giren a / e sesi ünlü türemesidir.
Bölüm 1 Özeti
| Ses olayı | Ne zaman olur? | Tipik örnek | Tuzak |
|---|---|---|---|
| Ünlü daralması | a/e ile biten fiil + -yor; olumsuzluk -ma/-me + -yor; de-/ye- + y | başlıyor, gelmiyor, diyen | seviyor, bakıyor (yardımcı ünlü); deyip, deyince |
| Ünlü değişimi | Sadece ben / sen + -e | bana, sana | Başka sözcükte yok |
| Ünlü düşmesi | Çekim eki, yapım eki, birleşme | burnu, kavşak, kaydolmak | umudum, oyunu, ikilemeler, içeride |
| Ünlü aşınması | Ünlü + ünlü birleşmede biri düşer | cumartesi, kahvaltı | Şıkta yoksa "ünlü düşmesi" |
| Ünlü türemesi | -cık/-cik, pekiştirme | azıcık, yapayalnız |
Video sonu sorusu: "Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlülerle ilgili herhangi bir ses olayına örnek gösterilemez?" — cevabı hoca yorumlarda açıklayacak; özet tabloyla şıkları tek tek tara.
Bölüm 2 — Ünsüzlerle İlgili Ses Olayları
7. Ünsüz Benzeşmesi (Ünsüz Sertleşmesi)
Sert ünsüzle (f, s, t, k, ç, ş, h, p — "FıSTıKÇı ŞaHaP") biten sözcüğe yumuşak ünsüzle (b, c, d, g) başlayan bir ek gelince, yumuşak ünsüz sertleşip ç, t, k'ye dönüşür. Hemen her soruda şıklarda yer alır.
- Neden "benzeşme"? Sert ünsüz, yumuşağı kendi safına çekip kendine benzetir.
- Neden "sertleşme"? Yumuşak ses sertleşir. Buna asla "yumuşama" deme.
- Hem çekim eki hem yapım eki alırken olabilir. Eki doğru ayırmak için yapı bilgisi gerekir: Türkçede -gın/-gin, -gan/-gen ekleri vardır; "-kın, -kan" diye ek yoktur.
| Ek ayrılmış hali | Sözcük | Ek ayrılmış hali | Sözcük |
|---|---|---|---|
| seç - gin | seçkin | çalış - dı | çalıştı |
| unut - gan | unutkan | yaş - ca | yaşça |
| sus - gun | suskun | çalış - gan | çalışkan |
| 2015'de | 2015'te | küs - dü | küstü |
| bit - di | bitti | 4'de | 4'te |
| bit - gi | bitki | dilek - ce | dilekçe |
| ses - deş | sesteş | as - gı | askı |
| cep - de | cepte | yapış - gan | yapışkan |
Sayılarda: Ek, sayının okunuşuna göre gelir. 2015 → "beş" sert bittiği için 2015'te; 4 → "dört" → 4'te. Yazıyla ya da rakamla yazmak bir şey değiştirmez.
"Bitti" tuzağı: İki t var diye ünsüz ikizleşmesi sanma. bit- + -di (görülen geçmiş zaman) → d sertleşip t olmuş. Dışarıdan gelen ses yok, bu bir benzeşmedir.
Benzeşme olmayan durumlar
- Kurala uymamak yazım yanlışıdır: "sevinçden, mutfakda" değil sevinçten, mutfakta.
- Kök halindeki sözcüklerde iki sert ünsüzün yan yana olması tesadüftür, benzeşme değildir: hasta, biftek, pasta, defter. Benzeşme için sözcük + ek gerekir.
- -cağız, -gil, -gen ekleri kurala her zaman uymaz: çocukcağız, Mehmetgil, beşgen, dörtgen → benzeşme yok.
8. Ünsüz Yumuşaması (Ünsüz Değişimi)
Sonu p, ç, t, k ile biten sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek gelince bu ünsüzler yumuşayarak b, c, d, ğ (g) olur. Kodlama: "KeTÇaP". Testlerde "ünsüz değişimi" adıyla da geçer, ikisi aynı şeydir.
| Ek ayrılmış hali | Sözcük | Ek ayrılmış hali | Sözcük |
|---|---|---|---|
| yurt - u | yurdu | güç - ü | gücü |
| kanat - ı | kanadı | ak - ar | ağar (saç ağarmak) |
| bilek - i | bileği | at - ım | adım |
| geç - ik | gecikmek | yut - um | yudum |
| renk - i | rengi | git - ip | gidip |
Psikoloğa, diyaloğa sözcüklerinde yumuşama yoktur. Sözcükler "psikolog, diyalog"tur; g'nin ğ'ye dönüşmesi yumuşama sayılmaz, çünkü sözcük p, ç, t, k ile bitmiyor. (Derece hedefleyenler için.)
Yumuşamaya aykırılık (yumuşama olmayan durumlar)
Sonu p, ç, t, k ile bitip ünlü aldığı halde yumuşamayan sözcüklere ünsüz yumuşamasına aykırılık denir.
- Yabancı kökenli sözcükler: tabiatı, milletin, hürriyeti, ahlakın, edebiyatı, evrakı, hukukun, ittifaka.
- Bazı tek heceli sözcükler: seti ("sede" değil), aşkım, çöpü, içi, sütü, maçı, saçım.
- Özel isimler: Yumuşama konuşmada olur ama yazıda gösterilmez: Zonguldak'a, Tokat'ı, Buket'in, Karabük'e (konuşurken "Zonguldağa", "Tokadı" diye söylenebilir).
Yapım eki mi, çekim eki mi?
Soru "hangisinde yumuşamanın sebebi diğerlerinden farklıdır?" diye gelebilir.
| Yapım eki alırken | Çekim eki alırken |
|---|---|
| yut - um → yudum (fiilden isim) | kulak - ı → kulağı |
| yet - ek → yedek | sayaç - ı → sayacı |
| çok - al → çoğalmak | çorap - ı → çorabı |
| geç - ik → gecikmek | yurt - u → yurdu |
9. Ünsüz Düşmesi
Sonu k ile biten bazı sözcükler -cık / -cik, -l gibi özel ekleri alınca sondaki k düşer.
| Ek ayrılmış hali | Sözcük | Ek ayrılmış hali | Sözcük |
|---|---|---|---|
| küçük - cük | küçücük | yüksek - l | yükselmek |
| eksik - l | eksilmek | alçak - l | alçalmak |
| sağlık - cak | sağlıcak(la) | çabuk - cak | çabucak |
| alçak - cık | alçacık | ufak - l | ufalmak |
| yamuk - l | yamulmak | minik - cik | minicik |
| yumuşak - cık | yumuşacık | seyrek - l | seyrelmek |
Bunlarda da ünsüz düşmesi var (derece için):
- ad + daş → adaş (d düştü)
- kalk + dır → kaldırmak (k düştü)
- küçük + mse → küçümsemek (k düştü)
- gel + tir → getirmek (l düştü)
- Birleşik sözcüklerde: üst + teğmen → üsteğmen, ast + teğmen → asteğmen (bir t düştü)
Hem ünlü hem ünsüz düşmesi: yeşil + er → yeşermek, kızıl + ar → kızarmak. Testlerde karşına çıkar.
10. Ünsüz Türemesi (Ünsüz İkizleşmesi)
Arapçadan geçen bazı sözcükler ünlüyle başlayan ek alınca ya da yardımcı fiille kullanılınca sondaki ünsüz ikizleşir.
- Ek alınca: had - i → haddi, tıp - ın → tıbbın (burada ayrıca yumuşama da var), zam - ı → zammı, zan - ı → zannı (zannımca)
- etmek, olmak, eylemek, kılmak yardımcı fiilleriyle:
| Ayrı hali | Birleşmiş hali |
|---|---|
| af etmek | affetmek |
| his etmek | hissetmek |
| ret etmek | reddetmek |
| zan etmek | zannetmek |
| sır olmak | sırrolmak |
| hal olmak | hallolmak |
| zem etmek | zemmetmek (hocanın yorumlara bıraktığı soru: anlamına bak) |
Yazım bağlantısı: Birleşik fiilde ünlü düşmesi ya da ünsüz türemesi varsa sözcük bitişik yazılır: affetmek (f türedi), seyretmek (i düştü).
Karıştırma: türeme olmayan çift ünsüzler
Aynı iki ünsüz sözcüğün içinde zaten yan yanaysa ya da biri kökte biri ekteyse türeme yoktur.
| Sözcük | Neden türeme yok? |
|---|---|
| bitti | bit- + -di: benzeşme var, dışarıdan t gelmedi |
| sessiz / hissiz | -sız/-siz yapım eki; s kökte, s ekte |
| bıkkın | bık- + -gın: benzeşme var |
| özellik | özel + -lik: iki l tesadüf |
| teşekkür, millet, kuvvet | Kök halinde; çift ünsüz zaten sözcüğün içinde |
Karşılaştır: hissiz (türeme yok) ↔ hissi, hissim (his + i / im → türeme var).
11. N–M Değişimi (N–B Çatışması)
Dudak ünsüzü b, kendinden önceki n'yi m'ye çevirir. Buna dudak ünsüzü benzeşmesi ya da n–m değişimi denir.
- sakla(n)baç → saklambaç, ka(n)bur → kambur, ca(n)baz → cambaz
- sü(n)bül → sümbül, cı(n)bız → cımbız, çe(n)ber → çember
İstisna: Özel isimlerde ve birleşik sözcüklerde n–m değişimi olmaz: İstanbul, binbaşı, onbaşı, Zeytinburnu, Safranbolu, sonbahar.
12. Kaynaştırma Ünsüzleri
Ünlüyle biten sözcüğe ünlüyle başlayan ek gelince araya y, ş, s, n girer. Kodlama: "YAŞaSıN" (yalnız ünsüzler alınır).
| Harf | Örnekler |
|---|---|
| y | soba-y-a, su-y-u |
| ş | iki-ş-er, yedi-ş-er |
| s | baba-s-ı, kuzu-s-u |
| n | o-n-u, bu-n-a, araba-n-ın |
- Aykırı durum: Kaynaştırma ünsüzü bazen ünlü ile ünsüz arasına da girer: kısa-y-dı, şu-n-da, bu-n-dan, sizinki-n-den, o-n-dan, araba-y-la.
- Kaynaştırma YOK: beş + er → beşer, altmış + ar → altmışar, yetmiş + er → yetmişer. Sözcük zaten ünsüzle bitiyor, dışarıdan ses gelmedi. (İki-ş-er ile karıştırma.)
- -n iyelik ekiyle karıştırma: Sözcüğün başına "senin" getirebiliyorsan n iyelik ekidir, kaynaştırma değildir. "Efe kolunu kırdı" → (senin) kol-u-n; "Annenin çantası" → (senin) anne-n.
13. Ulama
Ünsüzle biten sözcükten sonra ünlüyle başlayan sözcük gelince okurken ses bir sonrakine bağlanır.
- "Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak" → yurdumu-nüstünde, tüte-nen, so-nocak
- "Çıkar aheste" → çıka-raheste
- "Mazlumun ahı" (Mehmet Akif Ersoy) → mazlumu-nahı
Noktalama işareti varsa ulama olmaz: "Ahmet, eve gitti." / "Sevgi, ayvaları topladı." — virgül sesin bağlanmasını keser.
14. Büyük Ünlü Uyumu (BÜU)
Çok heceli sözcüklerde tüm ünlüler ya kalın (a, ı, o, u) ya ince (e, i, ö, ü) olmalıdır.
- Uyar: öğ-ret-men (ince-ince-ince), ko-mu-tan (kalın-kalın-kalın), ka-nar-ya, sev-gi-miz
- Uymayan sözcükler: ana → anne, alma → elma, karındaş → kardeş, kangı → hangi
- Tek heceli (aşk, ben, kurt) ve birleşik sözcüklerde (bilgisayar, kütüphane) BÜU aranmaz.
BÜU'yu bozan ekler: -yor, -gil, -ken, -daş, -ki, -leyin, -ımtırak
| Ek | Örnek | Ek | Örnek |
|---|---|---|---|
| -yor | geliyor | -ki | sabahki |
| -gil | babamgil | -leyin | akşamleyin |
| -ken | koşarken | -ımtırak | yeşilimtırak |
| -daş | meslektaş |
15. Küçük Ünlü Uyumu (KÜU)
Kural 1: Düz ünlüden (a, e, ı, i) sonra yine düz ünlü gelir.
- çi-çek-çi-lik → düz-düz-düz-düz → uyar
- sev-gi-siz-lik-te → hepsi düz → uyar
Kural 2: Yuvarlak ünlüden (o, ö, u, ü) sonra ya dar yuvarlak (u, ü) ya da düz geniş (a, e) gelir.
- doğ-ru-luk → o, sonra u, sonra u (dar yuvarlak) → uyar
- bo-ya → o, sonra a (düz geniş) → uyar
Heceleri tek tek kontrol et. -yor eki KÜU'yu her zaman bozar: geliyorum, sevmiyorum, bakıyorum.
Bölüm 2 Özeti
| Ses olayı | Kural | Örnek | Tuzak / istisna |
|---|---|---|---|
| Ünsüz benzeşmesi | Sert ünsüz + b, c, d, g ile başlayan ek → ç, t, k | seçkin, cepte, 2015'te | bitti benzeşmedir; hasta, defter kök; beşgen, Mehmetgil |
| Ünsüz yumuşaması | p, ç, t, k + ünlü → b, c, d, ğ | yurdu, gecikmek, adım | psikoloğa; yabancı sözcük, tek heceli, özel isim |
| Ünsüz düşmesi | k + -cık, -l → k düşer | küçücük, yükselmek | adaş, getirmek, üsteğmen; yeşermek (iki düşme) |
| Ünsüz türemesi | Arapça sözcük + ünlü / etmek, olmak | haddi, affetmek | sessiz, bıkkın, millet: türeme yok |
| N–M değişimi | n + b → m + b | saklambaç, çember | İstanbul, sonbahar |
| Kaynaştırma | Ünlü + ünlü arasına y, ş, s, n | suyu, ikişer, babası | beşer yok; -n iyelik eki (senin) |
| Ulama | Ünsüz + ünlü okumada bağlanır | yurdumun üstünde | Noktalama varsa yok |
| BÜU | Hepsi kalın ya da hepsi ince | öğretmen | anne, elma; -yor, -ken, -ki… bozar |
| KÜU | Düz → düz; yuvarlak → dar yuvarlak / düz geniş | doğruluk, boya | -yor her zaman bozar |
Video sonu sorusu: "Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ayraç içinde belirtilen ses olayı yoktur?" — cevabı hoca yorumlarda açıklayacak. 2. gün: ses bilgisi soru çözümü.