Yerçekimi neden olur?
Genel göreliliğe göre yerçekimi aslında bir kuvvet değildir; kütle ve enerjinin uzay-zamanı eğmesinin sonucudur. Güneş gibi büyük bir kütle, çevresindeki uzay-zaman dokusunu büker. Dünya da bu eğri dokuda "olabilecek en düz yolu" (jeodezik) izler, bu yüzden Güneş'in etrafında döner. Biz bu hareketi bir çekim kuvveti gibi algılarız.
Sık kullanılan benzetme gergin bir lastik çarşaftır: ortasına ağır bir top koyarsanız çarşaf çöker, yakından geçen küçük bir bilye de bu çukura doğru kıvrılır. Einstein'ın denklemleri bu ilişkiyi özetler: madde uzay-zamana nasıl eğileceğini söyler, uzay-zaman da maddeye nasıl hareket edeceğini.
Bu yalnızca uzayla sınırlı değildir, zaman da eğilir. Büyük kütleye yakın yerlerde zaman daha yavaş akar. Bu yüzden GPS uydularının saatleri Dünya yüzeyindeki saatlere göre düzeltilmek zorundadır. Işığın büyük kütlelerin yanından geçerken bükülmesi (kütleçekimsel merceklenme) ve kütleçekim dalgaları da bu kuramın doğrulanmış öngörüleridir.
Kütleçekimsel merceklenme, uzak bir gök cisminden gelen ışığın, arada duran büyük bir kütlenin (galaksi, galaksi kümesi, kara delik) eğdiği uzay-zamandan geçerken bükülmesidir. Aradaki kütle tıpkı bir büyüteç merceği gibi davranır.
Bunun sonucunda arkadaki cisim farklı şekillerde görünebilir:
Güçlü merceklenme: Kaynak, mercek ve gözlemci neredeyse aynı hizadaysa ışık, merceğin etrafında yay ya da tam bir halka şeklinde görünür. Buna Einstein halkası denir. Aynı galaksinin birden fazla kopyası da görülebilir.
Zayıf merceklenme: Arka plandaki galaksilerin şekilleri hafifçe gerilir. Tek tek fark edilmez ama binlercesi istatistiksel olarak incelenince arada ne kadar kütle olduğu hesaplanır.
Mikromerceklenme: Bir yıldız ya da gezegen önünden geçerken arkadaki yıldızın parlaklığı kısa süreliğine artar. Bu yöntemle ötegezegenler bulunur.
En büyük faydası, görünmeyen karanlık maddeyi ölçmeye yaramasıdır. Işığın ne kadar büküldüğüne bakarak, oradaki toplam kütle ortaya çıkar ve bu kütle, görünen yıldızlardan çok daha fazla çıkar. Ayrıca doğal bir teleskop gibi çalıştığı için, normalde göremeyeceğimiz kadar uzak ve sönük galaksileri büyüterek görmemizi sağlar.
Mavi ızgara uzay-zamanın kendisi. Kütle yokken dümdüz bir çarşaf gibidir.
Turuncu Güneş ızgarayı aşağı çökertip bir huni açıyor. Kütle ne kadar büyükse huni o kadar derin olur.
Mavi gezegen kesikli yörüngede dönüyor. Onu çeken görünmez bir ip yok; sadece eğimli dokuda gidebileceği en düz yolu izliyor. Hızı yeterli olduğu için çukura düşmeden etrafında dönmeye devam ediyor.
Sarı ışık ışını Güneş'in yakınından geçerken çukura doğru kıvrılıyor. Noktalı çizgi, uzay düz olsaydı ışığın izleyeceği yolu gösteriyor. Kütleçekimsel merceklenme tam olarak budur.
Bu üç boyutlu gerçeğin iki boyutlu bir benzetmesi. Gerçekte zaman da eğilir, yani Güneş'e yakın yerlerde saatler biraz daha yavaş işler.